Ulusal Adil Geçiş Stratejisi: Yeşil dönüşüm ve yapay zeka için 78 eylem

Ulusal Adil Geçiş Stratejisi, 78 eylemle 17 sektörde yeşil dönüşümün ve yapay zekanın çalışma hayatına etkilerini 2027–2029 takvimine bağlıyor.

Ulusal Adil Geçiş Stratejisi ve Eylem Planı 2027–2029, 6 Kasım 2026’da Mardin’de tanıtıldı. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının yayımladığı özet kitapçığa göre plan, 78 eylem ve 19 sorumlu kurum üzerinden yürütülecek. Eylemlerin 17’sinin 2027’de, 25’inin 2028’de, 36’sının ise 2029’da tamamlanması öngörülüyor. [1] [2, s. 13]

Kitapçık, yeşil dönüşümü yapay zeka, otomasyon ve dijitalleşmeyle birlikte ele alıyor. Bu yaklaşım, enerji ve sanayi yatırımlarını çalışanların becerileri, gelir güvencesi ve yeni işlere erişimiyle birlikte değerlendirmek için ulusal bir çerçeve sunuyor. Yeşil Haber açısından asıl takip konusu, bu çerçevenin çalışanların hayatında hangi sonuçlara dönüşeceği.

REKLAM

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Vedat Işıkhan, 6 Kasım 2026’da Mardin’de düzenlenen tanıtım toplantısında konuştu. Fotoğraf: ÇSGB.

78 eylemle yeşil ve dijital dönüşüme ortak çerçeve

Strateji, birbirini tamamlayan tematik ve sektörel politikalardan oluşuyor. Tematik bölümde üç eksen bulunuyor: beceri uyumu, kapsayıcı dönüşüm, sosyal koruma ve toplumsal dayanıklılık. Eylemlerin 58’i tematik, 20’si sektörel nitelikte. Kitapçık, her eylem için sorumlu kurum, iş birliği yapılacak kuruluşlar, süre ve performans göstergesi belirlendiğini bildiriyor. [2, s. 9–10, 13]

Kapsamdaki 17 sektör arasında çelik, alüminyum, enerji, çimento ve gübrenin yanı sıra otomotiv, bilgi ve iletişim teknolojileri, finans ve sigorta, tarım, turizm, perakende, inşaat, tekstil ve hazır giyim, savunma sanayii, kimya ve plastik, madencilik (kritik ve stratejik madenler) ile geri dönüşüm ve atık bulunuyor. [2, s. 10]

Kitapçık, çelik, alüminyum, enerji, çimento ve gübre olmak üzere beş sektörü AB Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) ile bağlantılı grupta ele alıyor. Avrupa Komisyonuna göre mekanizmanın mali yükümlülükleri içeren kesin uygulama dönemi 1 Ocak 2026’da başladı. Bu bağlantı, sanayinin karbon maliyetlerine uyumunu çalışanların beceri dönüşümüyle birlikte değerlendirmeyi gerektiriyor. [2, s. 10, 12] [7]

Bu kapsam, adil geçişi kömür bölgelerinin de ötesine taşıyor. Enerji dönüşümünün üretimde değiştirdiği süreçlerle yapay zekanın ofislerde ve hizmet işlerinde değiştirdiği görevleri aynı politika çerçevesinde tartışmak mümkün hale geliyor. Ancak farklı çalışan gruplarının ihtiyaçları aynı olmayacağı için uygulamanın sektör ve bölge ayrıntıları önem taşıyor.

İŞKUR’a görev: Yapay zekaya yüksek maruziyetli meslekler için önlem

Kitapçığın öne çıkardığı eylemlerden biri, yapay zekadan yüksek ölçüde etkilenme potansiyeli taşıyan mesleklerde proaktif tedbirler geliştirilmesi. Sorumlu kurum İŞKUR, tamamlanma yılı 2029 olarak gösteriliyor. Adil Geçiş Sosyal Risk Haritası’nın oluşturulması için de Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına 2029 hedefi veriliyor. [2, s. 13]

Bu tarihler, tedbirlerin tamamlanması için belirtilen hedef yıllar. Çalışmaların ancak o tarihte başlayacağı ya da bütün araçların bugünden yürürlükte olduğu sonucu çıkarılamaz. Özet kitapçık, yapay zeka tedbirinin hangi meslekleri, kaç çalışanı ve hangi destek araçlarını kapsayacağını ayrıntılandırmıyor.

Kitapçığın kendi analizi de dönüşümün etkisinin çoğunlukla iş kaybından çok beceri uyumu ve görevlerin değişmesi üzerinden ortaya çıkacağını öngörüyor. Bu bir politika öngörüsü; iş kaybı yaşanmayacağına ilişkin bir güvence değil. [2, s. 8, 12]

Sektörel analiz özetinde, bilgi ve iletişim alanında yapay zekaya yüksek maruziyetli mesleklerin payı yüzde 86 olarak aktarılıyor. Bu oran toptan ve perakende ticarette yüzde 59, konaklama ve yiyecek hizmetlerinde yüzde 17. Bunlar gerçekleşmiş iş kaybı oranları değil. Özet kitapçık, maruziyetin nasıl ölçüldüğünü açıklamadığı için sayılar doğrudan işsizlik tahminine dönüştürülemez. [2, s. 12]

Uluslararası Çalışma Örgütü ile NASK’ın 2025 araştırması da bu ayrımın önemini gösteriyor: Dünyada çalışanların yaklaşık dörtte biri, üretken yapay zekadan bir ölçüde etkilenebilecek mesleklerde bulunuyor. Araştırmada en yüksek maruziyet grubunun payı küresel istihdamın yüzde 3,3’ü olarak hesaplanıyor. İnsan katkısı gerektiren görevler nedeniyle birçok işte bütünüyle ortadan kalkmadan çok görev dönüşümü olası görülüyor. Bu küresel tahmin, Türkiye kitapçığındaki sektörel oranlarla aynı ölçüm gibi karşılaştırılmamalı. [5]

Yeşil Haber’in değerlendirmesine göre burada temel soru, mevcut çalışanın mesleki birikimini yeni araçlarla nasıl sürdürebileceği. Eğitim programları kadar, değişen görevlerin tanımlanması ve çalışanların uygulama kararlarına katılması da izlenmeli. Bu yaklaşım, yapay zeka çağında insani gelişmeyi ele aldığımız dosyanın da devamı niteliğinde.

Yapay zeka yaygınlaşırken dijital beceri açığı sürüyor

Kitapçıkta aktarılan verilere göre 10 ve üzeri çalışanı bulunan girişimlerde yapay zeka kullanım oranı 2021’de yüzde 2,7 iken 2025’te yüzde 7,5’e yükseldi. Temel veya üzeri dijital beceriye sahip yetişkinlerin payı Türkiye için yüzde 31,5, AB ortalaması için yüzde 60,4 olarak veriliyor. Dijital beceri karşılaştırmasının referans yılı özet sayfada belirtilmiyor. [2, s. 11]

Stratejinin uyumlu olduğu belgeler arasında Türkiye Yapay Zekâ Eylem Planı (2026–2030) da sayılıyor. Bu ilişki, yapay zeka gündeminin teknoloji geliştirme kadar çalışanların uyum kapasitesiyle de değerlendirilmesi için bir zemin oluşturuyor. [2, s. 4]

Yeşil ve dijital beceriler için 2028 takvimi

Mesleki eğitim merkezlerinin (MESEM) müfredatına ve yükseköğretimde mikro yeterliliklere ilişkin eylemlerde hedef yıl 2028. Kitapçık, bu adımların yanında sosyal güvenlik, sağlık ve yerel yönetişime uzanan dokuz eylemi kurum ve tamamlanma yılıyla öne çıkarıyor. [2, s. 13]

Kaynak: Türkçe özet kitapçık, s. 13. Yıllar tamamlanma hedefini gösterir. Beş kalkınma ajansının adları özet tabloda belirtilmiyor.

ILO’nun Eylül 2026 değerlendirmesi, teknolojiye uyum için teknik becerilerin iletişim, problem çözme ve yönetim becerileriyle tamamlanmasının önemini vurguluyor. Geçiş sırasında gelir güvencesi sağlayan sosyal korumaya da ihtiyaç duyulduğunu belirtiyor. [6] Türkiye planı açısından bu, eğitim katılımının yanında eğitim sonrasındaki işe yerleşme ve işte kalma sonuçlarının da izlenmesini anlamlı kılıyor.

2027 için açıklanan destek: Cep harçlığında yüzde 50’ye kadar artış

Tanıtımda Bakan Vedat Işıkhan ayrıca aktif işgücü programlarının belirli katılımcılarına yönelik bir ödeme artışı duyurdu. Yeşil dönüşüm, dijitalleşme, yapay zeka ve geleceğin meslekleriyle bağlantılı eğitimlere katılanlara ve meslek lisesini bitirip kendi alanında istihdama girenlere yapılan cep harçlığı ödemeleri, 2027’den başlayarak yüzde 50’ye kadar yükseltilecek. [1]

Açıklama, program katılımcılarına yapılan ödemelerle ilgili. Tüm çalışanlar için genel bir ücret artışı anlamına gelmiyor. Programlara göre yeni tutarlar, uygulanacak oranlar ve başvuru takviminin ayrıca izlenmesi gerekiyor.

Dört pilot sektör ve finansman için 2027 hedefi

Planın yerel uygulama ayağında çelik, elektrik, madencilik ve kimya-plastik olmak üzere dört pilot sektörde il adil geçiş istişare kurulları oluşturulması yer alıyor. Kitapçık bu eylemi beş kalkınma ajansının sorumluluğunda, 2027 hedefiyle veriyor. Özet tabloda ajansların ve pilot illerin isimleri bulunmuyor. [2, s. 13]

İklim Kanunu kapsamındaki ikincil düzenlemede adil geçiş finansmanının ele alınması da İklim Değişikliği Başkanlığının sorumluluğunda, 2027 hedefli bir eylem. Kitapçığın finansman bölümü, Kanunun 12. maddesinde sayılan gelirlerin yüzde 10’una kadarının adil geçiş için kullanılabileceğini aktarıyor. Bu ifade, yüzde 10’un kesin olarak tahsis edildiğini veya harcandığını göstermiyor. Ulusal, uluslararası ve özel sektör kaynaklarının birlikte değerlendirilmesi öngörülüyor. [2, s. 4, 13–14]

Yeşil Haber’in 30 Ekim’deki taslak analizinde gündeme getirdiği takvim, fon ve yerel plan soruları açısından bu başlıklar yeni bir takip zemini oluşturuyor. Önceki yazıda İklim Ağına atfen aktarılan 109 eylemlik taslak sayısı yerine, yeni haberde Bakanlığın Kasım 2026 tarihli özetindeki 78 eylem esas alınıyor. Eylem sayısındaki değişim, tam taslak ve nihai metin karşılaştırılmadan belirli tedbirlerin çıkarıldığı biçiminde yorumlanamaz.

Sendikalar uygulamada söz ve maliyet paylaşımı istiyor

HAK-İŞ Genel Başkanı Mahmut Arslan, tanıtım toplantısında dönüşümün en büyük maliyetinin işçilere yüklenmesine itiraz etti. Finansmanın yalnızca işçi ve işverenlere bırakılamayacağını, kamunun da sorumluluk üstlenmesi gerektiğini söyledi. Çimento, maden ve enerji sektörlerindeki dönüşüm için ciddi mali destek ve yeni kaynak ihtiyacını vurguladı. Yeni istihdam imkanlarının çalışan hakları ve insana yakışır ücretlerle birlikte ele alınmasını istedi. [4]

Fondaki yüzde 50 sınırı, cep harçlığı artışından ayrı

Kitapçık, İşsizlik Sigortası Fonundan beceri ve istihdam tedbirlerine ayrılabilecek paya da değiniyor. 11501 sayılı Cumhurbaşkanı Kararına ilişkin İSO açıklamasına göre 4447 sayılı Kanunun 48. maddesinin yedinci fıkrasındaki amaçlar için bir önceki yılın prim gelirleri üzerinden kullanılabilecek oran, 2026 için yüzde 30’dan yüzde 50’ye çıkarıldı. Kitapçık da yüzde 50’nin 2026’ya özgü olduğunu, kanundaki oranın yüzde 30 olduğunu belirtiyor. [2, s. 11] [8]

Bu, fonun toplam varlıklarının yarısının adil geçiş planına tahsis edildiği anlamına gelmiyor. Cep harçlığındaki yüzde 50’ye kadar artış, katılımcı ödemesindeki değişim; fondaki yüzde 50 ise belirli gelirler için 2026’da uygulanabilen kullanım sınırı. Biri diğerinin finansman tutarını veya 2027–2029 döneminde aynı fon oranının süreceğini göstermiyor.

Kitapçığa göre 78 eylemin 34’ünde sosyal taraflar iş birliği yapılacak kuruluşlar arasında yer alıyor. İlerleme yılda iki kez izlenecek; raporlar Bakanlık internet sitesinde paylaşılacak ve plan yıl sonlarında revize edilebilecek. [2, s. 6, 14]

Bu nedenle takip yalnızca kurs ve katılımcı sayısıyla sınırlı kalmamalı. Çalışanın yeni işteki ücreti, eğitim sırasında gelirinin korunması ve dönüşümden etkilenen bölgelerde yeni işlerin oluşması da değerlendirme konusu olmalı. DenizBank–UNICEF yeşil beceriler iş birliği gibi tekil girişimlerin ulusal ölçekli çerçeveyle ilişkisi de bu sonuçlar üzerinden izlenebilir.

Kitapçık neyi gösterir, neyi göstermez?

Özet, eylem sayısını, temel politika eksenlerini ve seçilmiş eylemlerin kurum ve takvimini doğruluyor. Bununla birlikte 78 eylemin tamamının ayrıntılı tablosunu, eylem bazında bütçeleri ve bütün sayısal performans hedeflerini sunmuyor. Tanıtım ve hedef takvimi, tedbirlerin tamamlandığı veya kaynakların harcandığı anlamına gelmiyor. Türkçe ve İngilizce 14 sayfalık özetlerde kömür ifadesi yer almıyor; madencilik, kritik ve stratejik madenler çerçevesinde tanımlanıyor. Bu, tam strateji metni veya kömürden çıkış takvimi hakkında tek başına sonuç çıkarmaya yetmez. [2, s. 10] [3]

TCMB iş birliğiyle yürütülen sektörel analizlerin SGK’nın 2015–2025 kayıtlı istihdam verilerine dayandığı ve kayıt dışı çalışmanın bu analizlerin dışında kaldığı da belirtiliyor. Bu sınır, bulguları tüm işgücü piyasasına genellerken dikkate alınmalı. [2, s. 8]

Resmî belgeler: Türkçe ve İngilizce özet kitapçıklar

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının yayımladığı iki belge de 14 sayfalık özet kitapçık niteliğinde. Aşağıdaki bağlantılar doğrudan Bakanlığın PDF dosyalarına açılıyor.

• Türkçe PDF: Ulusal Adil Geçiş Stratejisi ve Eylem Planı 2027–2029 – Özet kitapçık
• English PDF: National Just Transition Strategy and Action Plan 2027–2029 – Summary booklet

Kaynaklar

1. ÇSGB: Tanıtım toplantısı ve cep harçlığı artışı açıklaması, 6 Kasım 2026.
2. ÇSGB: Ulusal Adil Geçiş Stratejisi ve Eylem Planı 2027–2029, Türkçe özet kitapçık, Kasım 2026. Sayfa numaraları PDF’nin basılı sayfa numaralarıdır.
3. ÇSGB: National Just Transition Strategy and Action Plan 2027–2029, English summary booklet, November 2026.
4. HAK-İŞ: Tanıtım toplantısındaki finansman ve çalışan hakları değerlendirmeleri, 6 Kasım 2026.
5. ILO–NASK: Generative AI and Jobs: A Refined Global Index of Occupational Exposure, 20 Mayıs 2025.
6. ILO: From exposure to opportunity: Why skills shape the employment effects of new technologies, 29 Eylül 2026.
7. Avrupa Komisyonu: SKDM kesin uygulama dönemi ve sektör kapsamı.
8. İSO: İşsizlik Sigortası Fonunda 2026 için uygulanabilecek kullanım oranı, 4 Temmuz 2026. 11501 sayılı Cumhurbaşkanı Kararının resmî PDF bağlantısı.

İlgili haberler

• Ulusal Adil Geçiş Stratejisi taslağı: Kömürden planlı çıkış için tarih, fon ve yerel plan
• DenizBank ve UNICEF’ten yeşil beceriler için iki yıllık iş birliği
• UNDP 2025 Raporu: Yapay zeka çağında insani gelişme bir seçim