Biyobirikim, bir maddenin çevreden veya besinlerden alınma hızı, vücuttan uzaklaştırılma hızını aştığında canlı dokularında zamanla birikmesidir. Biyolojik birikim olarak da adlandırılır; İngilizcede bioaccumulation olarak kullanılır. Bir kirleticinin sudaki miktarı düşük olsa bile, uzun süreli maruziyet sonucunda canlıdaki yükü artabilir.
Biyobirikim nasıl oluşur?
Balıklar bazı maddeleri solungaçları üzerinden sudan, bazılarını ise yedikleri canlılardan alır. Alınan maddenin parçalanması veya dışarı atılması yavaşsa dokulardaki toplam miktar yükselir. Bu nedenle değerlendirme yalnız su örneğine dayanmaz; canlı dokusu, beslenme biçimi ve maruziyet süresi de önemlidir.
ABD Çevre Koruma Ajansının besin ağındaki kirleticiler açıklaması, birikimin organizmanın yaşaması ve üremesi üzerinde etkili olabileceğini belirtir. Etki her madde ve tür için aynı değildir; birikim saptanması tek başına belirli bir zararın gerçekleştiğini göstermez.
10 mikrogramlık öğretici örnek
Yalnız hesabı göstermek için, bir balığın dokularına bir günde 10 mikrogram kirletici geçtiğini ve aynı gün vücudundan 4 mikrogram uzaklaştırıldığını varsayalım. Başka giriş veya kayıp yoksa net artış 10 − 4 = 6 mikrogramdır. Bu farkın 5 gün boyunca sabit kaldığı varsayımında toplam yük 30 mikrogram artar.
Bu sayılar gerçek bir türün ölçümü değildir. Balık büyüdüğünde aynı toplam madde miktarının doku kütlesine oranı değişebilir. Dolayısıyla toplam yük ile kilogram başına miligram olarak ifade edilen konsantrasyon birbirinden ayrılır.
Biyobirikim ve biyobüyütme farkı
Biyobirikim tek canlının zaman içindeki birikimini anlatır. Biyobüyütme ise avdan avcıya geçişle, besin ağının daha üst basamaklarında konsantrasyonun artmasıdır. Her biriken madde mutlaka biyobüyütme göstermez. Biyokonsantrasyon, besin yolunu dışarıda bırakarak çevredeki ortamdan doğrudan alımı ifade eder; EPA sucul canlılar rehberi bu yolları ayrı ele alır.
Örneğin bazı pestisitler ile kalıcı kirleticilerin izlenmesinde bu ayrım önemlidir. Yeşil Haber’in 13 Şubat 2025 tarihli kalıcı kimyasallar haberi, geçmişte kullanılan maddelerin azalmasını ve yeni maddelerin izlenme ihtiyacını ele alıyor. Haber, bütün kimyasalların aynı hızla biriktiği anlamına gelmiyor.
