Biyobüyütme, bir maddenin konsantrasyonunun besin zincirinde avdan avcıya geçişle üst beslenme basamaklarında artmasıdır. Biyolojik büyütme olarak da adlandırılır; İngilizcede biomagnification olarak kullanılır. Buradaki büyüme, hayvanın boyunun veya kütlesinin artması değil, dokudaki madde yoğunluğunun yükselmesidir.
Besin zincirinde nasıl oluşur?
Bir avcı, yaşamı boyunca çok sayıda av tüketir. Besinle aldığı bazı kalıcı maddeleri yeterince hızlı uzaklaştıramadığında, bu maddelerin dokularındaki konsantrasyonu avlarındakinden yüksek olabilir. ABD Çevre Koruma Ajansının besin ağı açıklaması, av ve avcı arasındaki bu aktarımı biyobirikimden ayırır. Gerçek ekosistemlerde canlılar birden fazla türle beslendiği için tek çizgili zincirler, daha karmaşık besin ağlarının basitleştirilmiş gösterimidir.
Kanada Çevre ve İklim Değişikliği Bakanlığının cıva döngüsü rehberi, metilcıvanın bu yolla besin zincirinde daha yüksek konsantrasyonlara ulaşabildiğini açıklar. Her kirletici aynı davranışı göstermez; ortamda bir maddenin bulunması, bütün türlerde aynı ölçüde biyobüyütme oluştuğunu kanıtlamaz.
10 katlık öğretici örnek
Yalnız hesabı göstermek için, aynı maddeyi aynı doku ve yaş ağırlık temelinde karşılaştırdığımızı varsayalım. Küçük av balıklarında konsantrasyon kilogram başına 0,02 miligram, onları yiyen avcı balıklarda 0,20 miligram olsun.
Avcıdaki konsantrasyon ÷ avdaki konsantrasyon = 0,20 ÷ 0,02 = 10. Bu varsayımsal karşılaştırmada avcıdaki konsantrasyon avdakinin 10 katıdır. Sayılar gerçek bir türün ölçümü, güvenlik sınırı veya her beslenme basamağı için geçerli katsayı değildir. Toplam kirletici miktarıyla kilogram doku başına konsantrasyon da aynı şey değildir.
Kalıcı maddelerin uzun süre izlenmesi gerektiğine ilişkin bir bağlamı, 13 Şubat 2025 tarihli kalıcı kimyasallar haberimiz sunuyor. Haberde bazı eski kirleticilerin azalması ve yeni maddelerin izlenme ihtiyacı ele alınıyor; bu gelişmeler bütün kimyasallar için ortak bir biyobüyütme oranı vermez.
Biyobirikimden farkı nedir?
Biyobirikim, bir canlının zaman içinde aldığı maddeyi uzaklaştırabildiğinden daha hızlı biriktirmesidir. Biyobüyütme ise beslenme basamakları arasındaki konsantrasyon artışına odaklanır. Bir canlıda birikim saptanması tek başına besin zincirinde büyütme olduğunu göstermez. Bu ayrım, çevresel izleme sonuçlarını yorumlarken su örneğini, av dokusunu ve avcı dokusunu birbirinin yerine kullanmamak açısından önemlidir.
