CREA’ya göre Hürmüz şoku küresel akaryakıt faturasına 468 milyar dolar ekledi. ABD’de araç başına ek maliyet benzinlide 440, elektriklide 17 dolar hesaplandı.
Hızlı bakış
- Dünyanın en büyük petrol üreticisi ABD, 160 milyar dolarla en büyük ek akaryakıt faturasını üstlendi.
- ABD’de Mart’tan bu yana ek maliyet benzinli araçta 440, elektrikli araçta 17 dolar olarak hesaplandı.
- Akaryakıt tüketimini azaltan Çin, ek faturasının neredeyse beşte birini tasarruf etti.
- CREA’nın Ağustos raporuna göre Türkiye’nin Mart–Ağustos ek net ithalat maliyeti 2,6 milyar dolar, GSYH’nin yüzde 0,19’u oldu.
Finlandiya merkezli Enerji ve Temiz Hava Araştırma Merkezi (CREA), 26 Ekim’de yayımladığı analizde, ABD ve İsrail’in Şubat sonunda İran’a yönelik saldırılarının ardından yükselen benzin ve dizel fiyatlarının dünya genelinde tüketicilere 468 milyar dolarlık ek maliyet getirdiğini hesapladı. Bu, kişi başına ortalama yaklaşık 60 dolar ediyor.
Analiz, 169 ülkede Ocak–Şubat döneminin akaryakıt fiyatlarını Mart’tan Ekim’e kadarki fiyatlarla karşılaştırıyor. CREA’ya göre bu dönemde dizel fiyatları yaklaşık üçte bir oranında arttı ve 169 ülkenin 149’unda yükseldi. Benzin fiyatları ise beşte birden fazla arttı ve 170 ülkenin 148’inde yükseldi.
En büyük fatura en büyük petrol üreticisinde
CREA’nın hesabına göre toplam ek maliyetin yaklaşık üçte biri, 160 milyar dolar, dünyanın en büyük petrol üreticisi ABD’deki tüketicilere düştü. ABD’yi 54 milyar dolarla Çin ve 17 milyar dolarla Kanada izledi. Kişi başına ek maliyette de ABD 471 dolarla ilk sırada; bu, küresel ortalamanın yaklaşık sekiz katı.
Analize göre bu tabloyu yüksek üretim değiştirmiyor. ABD’deki fiyat artışları diğer piyasa ekonomilerine benzer düzeyde kaldı; kişi başı maliyeti yükselten, kişi başına yüksek yakıt tüketimi ve petrole bağımlılığı azaltmada sınırlı ilerleme oldu. CREA, ABD’nin verimsiz, petrolle çalışan özel araçlara bağımlılığına ve benzin ile dizelden yavaş uzaklaşmasına dikkat çekiyor. Başka bir deyişle, petrol üretmek tüketiciyi küresel fiyat şokundan korumadı; petrol tüketimini azaltmak koruyabiliyor.
Elektrikli araç farkı: 440 dolara karşı 17 dolar
CREA, ortalama kullanım ve yakıt tüketimi varsayımlarıyla ABD’de benzinli araç kullanan tipik bir sürücü için Mart’tan bu yana 440 dolar ek yakıt maliyeti hesapladı. Elektrikli araç sahipleri için şarj maliyetindeki artış, elektrik fiyatlarındaki yükselişe bağlı olarak 17 dolar olarak hesaplandı.
Analiz, elektrikli araç pazarındaki ayrışmaya da dikkat çekiyor. 2026’nın ilk sekiz ayında şarj edilebilir araçların yeni satışlardaki payı ABD’de 3 puan düşüşle yüzde 7,3‘e gerilerken, Çin’de 6 puan artışla yüzde 57‘ye, AB’de 7 puan artışla yüzde 32‘ye çıktı. Norveç’te şarj edilebilir araçların payı yüzde 98’e ulaşırken, Danimarka’da yalnızca tam elektrikli araçlar yeni satışların yüzde 81’ini oluşturdu.
Tüketimi azaltan ülkeler yükü hafifletti
CREA’ya göre akaryakıt tüketimini önceki yıllara göre azaltan ülkeler, fiyat şokunun etkisini sınırladı. Çin bu yolla yaklaşık 10,8 milyar dolar, yani ek faturasının neredeyse beşte birini tasarruf etti. Almanya’da bu tutar 3,7 milyar dolar, Danimarka’da kişi başına 73 dolar oldu. ABD’de ise 2023’ten bu yana tüketimdeki düşüşün sağladığı 5,7 milyar dolarlık tasarruf, faturayı ancak çok sınırlı ölçüde azalttı.
Türkiye ve ithalatçılar: Ağustos raporu
CREA, Ağustos’ta yayımladığı önceki raporunda konuya ülkelerin ithalat faturası açısından bakmıştı. Bu rapora göre fosil yakıt ithalatçıları, Mart–Ağustos döneminde deniz yoluyla aldıkları ham petrol, petrol ürünleri ve LNG için savaş öncesi vadeli piyasa beklentilerine kıyasla 330 milyar doların üzerinde brüt ek maliyet ödedi.
Raporun ülke tablosuna göre Türkiye’nin aynı dönemdeki ek net ithalat maliyeti 2,6 milyar dolar oldu; bu, GSYH’nin yüzde 0,19’una karşılık geliyor. Bu rakam pompadaki tüketici maliyetini değil, ülkenin net ithalat faturasını ölçüyor. Raporda tipik bir düşük ve alt-orta gelir grubundaki ithalatçı ülkenin GSYH’sinin yüzde 1’i, tipik bir yüksek gelirli ithalatçının ise yüzde 0,45’i kadar ek maliyet ödediği belirtiliyor.
Bu analiz neyi göstermiyor?
- CREA’nın Ekim analizinin metninde Türkiye’deki tüketicilere ilişkin bir tutar yer almıyor; Türkiye için elimizdeki rakam Ağustos raporundaki ithalat hesabı.
- Hesap, Ocak–Şubat fiyatlarını sonraki aylarla karşılaştırıyor; metinde vergi ve kur gibi diğer etkenlerin ayrıştırılıp ayrıştırılmadığı belirtilmiyor.
- Bazı ülkelerde henüz yayımlanmamış ayların tüketimi tahmin ediliyor; pek çok ülkede ise IEA’nın 2023 tüketim düzeyleri kullanılıyor.
- Ekim ve Ağustos çalışmaları farklı şeyleri ölçüyor: Biri tüketicinin pompada ödediği ek tutarı, diğeri ülkelerin deniz yoluyla yaptığı ithalatın ek maliyetini. İki rakam toplanamaz.
Siz ne düşünüyorsunuz?
Sizce Türkiye’de akaryakıt fiyat şoklarına karşı en etkili koruma; elektrikli araç dönüşümü, toplu taşıma ya da yakıt tüketimini azaltan verimlilik önlemleri arasında hangisi olur?
Kaynaklar
- CREA, US paying most for Hormuz oil shock with world’s largest fuel bill, 26 Ekim 2026
- CREA, What the Hormuz crisis has cost fossil fuel importers, March to August 2026
İlgili haberler
- Hürmüz şoku: Savaşın gübre zinciri üzerinden gıdaya uzanan yeni riski
- Savaşın çevresel maliyeti: İran’daki petrol yangınları ve füze saldırıları zehirli kirlilik yaratıyor
- Fosil yakıt kaynaklı hava kirliliği: Türkiye için yıllık 55 milyar dolar yük tahmini
