Yaşam döngüsü değerlendirmesi, bir ürün veya hizmetin ham madde çıkarımından üretime, taşımaya, kullanıma ve kullanım sonuna kadar çevresel etkilerini inceleyen yöntemdir. İngilizce karşılığı Life Cycle Assessment, kısaltması LCA’dır. Amaç, bir aşamadaki iyileşmenin başka bir aşamada daha büyük yük oluşturup oluşturmadığını görebilmektir.
Yaşam döngüsü değerlendirmesi nasıl yapılır?
Avrupa Komisyonunun açıklamasına göre LCA, ISO 14040 ve ISO 14044 çerçevesinde uygulanır. İnceleme yalnız iklim değişikliğiyle sınırlı değildir; su kullanımı, arazi kullanımı ve kaynak tüketimi gibi farklı etki alanlarını da kapsayabilir.
Çalışma dört aşamada yürütülür: amaç ve kapsamın belirlenmesi, yaşam döngüsü envanterinin hazırlanması, etki değerlendirmesi ve sonuçların yorumlanması. Envanterde enerji ve malzeme girdileri, emisyonlar ve atıklar derlenir. GreenVoyage2050 rehberinin açıkladığı iki temel tercih, işlevsel birim ve sistem sınırıdır.
İşlevsel birim, karşılaştırılan hizmeti ölçülebilir biçimde tanımlar. Örneğin iki şişeyi karşılaştırırken yalnız birer şişe üretimini değil, aynı miktarda içeceği belirli sayıda kullanımla sunma işlevini esas almak gerekebilir. Sistem sınırı ise hangi süreçlerin hesaba katıldığını gösterir. Ham maddeden fabrika çıkışına kadar olan inceleme, kullanım ve kullanım sonunu kapsayan bütün yaşam döngüsüyle aynı değildir.
Açıkça varsayımsal bir hesaplama örneği
Öğretici bir örnekte, 1.000 kullanım sağlayan bir ürünün üretiminden 12 kg, kullanım aşamasından 8 kg ve kullanım sonundan 2 kg karbondioksit eşdeğeri emisyon kaynaklandığını varsayalım. Toplam 22 kg olur. Kullanım başına iklim etkisi 22 ÷ 1.000 = 0,022 kg, yani 22 gram CO₂ eşdeğeridir. Bunlar gerçek bir ürüne ait ölçümler değildir; yalnız hesaplama mantığını gösterir. Bu işlem tek başına tam bir LCA çalışması oluşturmaz.
Gerçek karşılaştırmalarda ürün ömrü, elektrik karması, bakım, taşıma ve kullanım koşulları önemlidir. Yeşil Haber’in Temmuz 2025 tarihli Avrupa Birliği araçlarının yaşam döngüsü emisyonları haberi, üretim ve kullanımın birlikte değerlendirilmesine örnek verir. O dönemin Avrupa koşullarına dayanan sonuçlar her ülkeye ve her araca doğrudan genellenemez.
Karbon ayak iziyle aynı mı?
Karbon ayak izi, iklim etkisine odaklanır. LCA ise seçilen kapsamda birden fazla çevresel etkiyi inceleyebilir. Daha düşük karbon sonucu, bütün çevresel göstergelerin daha iyi olduğu anlamına gelmez. Döngüsel ekonomi uygulamalarında yeniden kullanım ve geri dönüşüm seçeneklerini değerlendirirken de aynı işlev ve sınırlarla karşılaştırma yapılmalıdır.
