Hatay’daki deprem enkazından elde edilen malzemelerin kullanıldığı Anka Kuşu yapısının beton baskısı, Bakanlığın açıklamasına göre yedi günde tamamlandı.
BM İklim Değişikliği Konferansı COP31’in Antalya’daki halka açık Yeşil Bölge’sinde, 6 Şubat 2023 depremlerinin enkazından elde edilen malzemelerle üretilmiş bir yapı ziyaretçileri karşılıyor. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın açıklamasına göre 140 metrekarelik Anka Kuşu yapısının toplam 54 tonluk ağırlığının 33 tonu, yaklaşık yüzde 60’ı, Hatay’da toplanan deprem enkazından elde edildi. Bu oran yapının toplam ağırlığına ilişkin; betondaki çimento ikame oranını göstermiyor.
Yapı, Bakanlığın Yapı İşleri Genel Müdürlüğü’nün Dünya Bankası ve Fransız Kalkınma Ajansı (AFD) ortak finansmanıyla yürüttüğü Kırsal Alanlar Deprem İyileştirme ve Yeniden Yapılandırma Projesi (KADİYAP) kapsamında hayata geçirildi. Adını, küllerinden yeniden doğan efsanevi kuştan alıyor.
Moloz betona nasıl dönüştü?
Bakanlığın aktardığı süreç üç adımdan oluşuyor:
- Ayrıştırma ve öğütme: Hatay’daki enkazın bir bölümü, ildeki Yıkıntı Atıkları Geri Dönüşüm Merkezi’nde toz haline getirildi; bir bölümü ise ince kuma dönüştürüldü.
- Yeni beton: Bakanlığa göre bu malzemelerle üretilen betonun dayanımı, proje için istenen değerin üzerine çıktı. Bu ifade, betonun doğal agregalı betondan üstün olduğu anlamına gelmiyor.
- 3B baskı: Malzeme Antalya’ya taşındıktan sonra paletli bir robot, kalıp kullanmadan kıvrımlı duvarları, yedi burgulu kolonu ve bankları sahada katman katman bastı. Bakanlığa göre beton baskı aşaması yedi günde tamamlandı.
Yapının çatısını örten petek desenli paneller de atık plastikten üretildi.
Kentsel dönüşümde yıkım yaptırıyorsanız moloz nereye gidiyor?
Türkiye’de bu atıkların yönetimi, Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği’ne dayanıyor. Yönetmelik, atığın kaynağında ayrılmasını ve “seçici yıkımı” esas alıyor; atık üreticilerini bertaraf masraflarını karşılamakla yükümlü tutuyor. İki tondan fazla inşaat ve yıkıntı atığının taşınması için yetkili idareden atık taşıma ve kabul belgesi alınması gerekiyor; küçük tadilat atıkları ayrıca düzenleniyor. Asbest gibi tehlikeli bileşenler ise ayrı kurallara göre yönetilmek zorunda. Yıkım öncesinde belgeyi, taşıyıcıyı ve molozun teslim edileceği izinli tesisi kontrol etmek, atığın izlenebilir olmasını sağlar.
Ölçek: Sembol ile sorun arasındaki fark
Anka Kuşu’nun asıl değeri, enkazın atık değil hammadde olabileceğini göstermesi. Sorunun ölçeği ise çok daha büyük. BM Kalkınma Programı (UNDP), 24 Şubat 2023’te paylaştığı erken tahminde depremlerin Türkiye’de 116 ila 210 milyon ton moloz oluşturduğunu hesaplamıştı. UNDP’nin karşılaştırmasına göre 1999 Marmara depremi yaklaşık 13 milyon ton moloz üretmişti.
Bu tabloda 33 ton, bir gösterim ölçeği. Ancak gösterdiği yöntem önemli: Molozun ayrıştırılıp öğütülerek yeni betona girmesi, hem depolama sahalarındaki yükü hem de doğal agrega ve kum ihtiyacını azaltabilir.
3B baskının güçlü ve zayıf yanları
Kalıpsız 3B beton baskı, malzeme israfını azaltması ve karmaşık geometrilere imkân vermesiyle öne çıkıyor. Akademik literatür, inşaat ve yıkıntı atıklarından elde edilen agrega ve tozların bu teknolojide kullanılabileceğini gösteriyor. Ancak tablo tamamen pürüzsüz değil.
2024’te Discover Applied Sciences dergisinde yayımlanan sistematik bir derlemeye göre, geri kazanılmış ince agrega kullanılan 3B baskı harçlarında basınç ve eğilme dayanımı doğal agregaya göre bir miktar düşüyor; buna karşılık depolama sahasına giden atık ve doğal kaynak tüketimi azalıyor. Portsmouth Üniversitesi araştırmacılarının 2025’te Buildings dergisinde yayımladığı derleme ise basılan numunelerin yöne bağlı (anizotropik) davranış gösterdiğine, yani dayanımın baskı yönüne göre değiştiğine dikkat çekiyor. Aynı derleme, çimento miktarının çevresel sonucu değiştirebildiğini ve yaşam döngüsü değerlendirmesinin önemini de vurguluyor. Projeye özgü bir yaşam döngüsü hesabı olmadan, geri kazanılmış malzeme oranından hareketle karbon emisyonunun ne kadar azaldığı söylenemez.
Bu uygulama, deprem enkazından elde edilen malzemelerin 3B baskıda kullanılmasına bir örnek sunuyor. Ancak tek bir gösterim yapısı, aynı karışımın çok katlı konutlarda kullanılabilirliğini kanıtlamıyor; bunun için projeye özgü malzeme testleri, taşıyıcı sistem tasarımı ve ilgili kurallara uygunluk değerlendirmesi gerekiyor.
COP31’deki yeri
Yapı, Yeşil Bölge’deki Dirençli Şehirler Hub’ıyla birlikte Türkiye’nin deprem sonrası yeniden inşa deneyimini anlatmak için kuruldu. COP31 Başkanı Murat Kurum, sosyal medya paylaşımında Türkiye’nin dirençli şehirler vizyonunun zirvede dünyaya ilham olacağını yazdı. COP31 programında 12 Kasım, “Dayanıklı Şehirler ve Yapılı Çevre” günü olarak belirlendi.
Siz ne düşünüyorsunuz?
Geri kazanılmış yapı malzemelerinde hangi test ve denetim bilgilerinin kamuya açık olmasını beklersiniz?
İlgili haberler
- Sıfır Atık Müzesi COP31’de: Bir fincan kahvenin görünmeyen yükü
- İLBANK, COP31’de şehirler, binalar ve soğutma pavyonunun ortakları arasında
- Kentsel dönüşüm rehberi: Deprem dayanımı ve enerji verimliliğiyle sürdürülebilir güvenli evler
Kaynaklar: Bakanlık açıklamasını aktaran AA (5 Kasım 2026); UNDP (24 Şubat 2023); Reddy ve diğerleri, Discover Applied Sciences (2024); Mahmood ve diğerleri, Buildings (2025); Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği (RG 25406, 18 Mart 2004, değişiklikleriyle)
