Yağmur suyu içilir mi? PFAS araştırmaları ve İsviçre’de 4 ila 6 kat artan TFA

Yağmur suyu içilir mi sorusuna PFAS araştırmalarının yanıtı açık: Gökten gelen su, arıtılıp test edilmeden içme suyu yerine konamıyor.

Yağmur yağdığında barajların ne kadar dolacağını, toprağın ne kadar su tutacağını ve sokakların bu suyu nasıl taşıyacağını düşünüyoruz. Bir soru daha var: Gökten gelen su ne kadar temiz?

Sosyal medyada yeniden dolaşan “Yağmur suyu artık dünyanın hiçbir yerinde içilmeye güvenli değil” başlığı, 2022’de Environmental Science & Technology’de yayımlanan bir değerlendirmeye dayanıyor. Paylaşımın açıklamasındaki “birçok bölgede ABD’nin sağlık tavsiye değerleri aşılıyor” ifadesi, büyük başlıktan daha sınırlı bir iddia taşıyor.

Makalenin başyazarı Ian Cousins, Stockholm Üniversitesinin o dönemki açıklamasında, ABD’nin PFOA için yayımladığı en güncel kılavuza göre her yerdeki yağmur suyunun içilmeye güvensiz sayılacağını söylemişti. Bu koşullu açıklamanın dayandığı 2022 değerini EPA bugün güncelliğini yitirmiş olarak tanımlıyor.

Yağmur suyuyla ilgili 2022 araştırması ne gösterdi?

Stockholm Üniversitesi, ETH Zürih ve Masaryk Üniversitesi bağlantılı araştırmacıların 2 Ağustos 2022’de yayımlanan makalesi, önceki araştırmalardaki ölçümleri değerlendirdi. İncelenen dört madde PFOA, PFOS, PFHxS ve PFNA idi. Yağmur suyu, yüzey suları ve topraktaki düzeyler, dönemin sağlık ve çevre kılavuz değerleriyle karşılaştırıldı.

Yazarlar, yağmur suyundaki PFOA ve PFOS düzeylerinin ABD Çevre Koruma Ajansının (EPA) o yıl yayımladığı yaşam boyu içme suyu sağlık tavsiye değerlerini sıklıkla aştığını bildirdi. Dört maddenin toplamı da birçok ölçümde Danimarka’nın içme suyu sınırını aşıyordu. Araştırmacılar bu yayılımı, PFAS için güvenli bir gezegensel sınırın aşılması olarak yorumladı.

Makale, dünyanın her noktasında aynı anda alınmış yeni yağmur örneklerinin taraması değildi. Çeşitli bölgelerde yapılmış ölçümlerden hareketle küresel kirliliğe ilişkin bir değerlendirmeydi. Bu nedenle 2022 bulgusunu yeni bir keşif gibi sunmak, çalışmanın tarihini ve yöntemini eksik aktarıyor.

PFAS nedir, yağmura nasıl karışır?

PFAS, perfloroalkil ve polifloroalkil maddeler için kullanılan ortak ad. Suya, yağa ve ısıya dayanıklılık sağlayan bu kimyasallar; bazı yapışmaz kaplamalarda, su geçirmez giysilerde, gıda ambalajlarında ve yangın söndürme köpüklerinde kullanılıyor. Çevrede çok uzun süre kalabilmeleri, “kalıcı kimyasallar” veya “sonsuz kimyasallar” adlandırmasının nedeni.

Kirliliğin yolculuğu üretildiği yerde bitmiyor. Atmosferik taşınım ve su döngüsü, bazı PFAS maddelerinin kaynaklarından uzak bölgelere ulaşmasını sağlıyor. Denizler de bu yolculukta yalnızca kirleticilerin biriktiği son durak olarak işlemiyor.

Science Advances’ta 5 Nisan 2024’te yayımlanan araştırma, Atlantik boyunca yapılan saha deneyleriyle bazı perfloroalkil asitlerin deniz spreyi aerosollerine taşındığını gösterdi. Bazı maddeler için deniz suyuna kıyasla 100.000’i aşan zenginleşme katsayıları hesaplandı. Bu katsayılar, madde/sodyum oranları karşılaştırılarak belirleniyor; yağmur suyundaki derişimin 100.000 kat arttığını göstermiyor. Küresel modelleme, okyanuslardan bu yolla yeniden salımın bazı maddelerde diğer bilinen atmosferik kaynaklarla karşılaştırılabilir veya onlardan daha büyük olabileceğine işaret etti.

Böylece karadan denize ulaşan bazı kalıcı kirleticiler, dalgaların oluşturduğu çok küçük damlacıklarla atmosfere geri taşınabiliyor. Atmosferden yeniden yüzeye çökelmeleri, emisyonlar azaltıldıktan sonra bile çevredeki düzeylerin neden hızla düşmeyebileceğini açıklayan mekanizmalardan biri.

Yağmur suyunda TFA neden gündemde?

Trifloroasetik asit (TFA), PFAS ailesindeki çok kısa zincirli maddelerden biri. Stephan Henne ve çalışma arkadaşlarının 16 Aralık 2025’te Atmospheric Chemistry and Physics’te yayımladığı araştırma, İsviçre’de 14 yağış ve 9 nehir izleme noktasındaki 2021–2023 ölçümlerini arşiv örnekleriyle karşılaştırdı. Ortalama derişimlerde 1996–1997’ye göre dört ila altı kat artış bildirildi.

Modelleme, İsviçre Platosu’nda gözlenen atmosferik TFA çökelmesinin yaklaşık yüzde 48’ini hidrofloroolefinlerin (HFO), yüzde 15’ini uzun ömürlü florlu gazların bozunmasıyla açıkladı. Kaynakların tamamı açıklanmış değil; çalışmada tarım ilaçlarının toprakta bozunmasından gelen girdiler de değerlendiriliyor.

İklim etkisini azaltmak için tercih edilen bazı yeni nesil soğutucu gazların TFA oluşturabilmesi, alternatiflerin çevresel etkilerinin birlikte incelenmesini gerektiriyor. Bu çalışma insanlarda hastalık sıklığını ölçmüyor; PFOA ve PFOS için belirlenmiş sağlık değerleri de TFA’ya doğrudan uygulanamaz.

2022’deki sağlık tavsiyesi ile bugünkü sınır aynı mı?

EPA, 2022’de PFOA ve PFOS için çok düşük geçici sağlık tavsiye değerleri yayımladı. Kurum bugün bu belgeleri tarihsel referans olarak sakladığını ve güncel bilimsel değerlendirmeyi artık yansıtmadıklarını belirtiyor. 2024 düzenlemesinde ise sağlık hedefi ile uygulanacak yasal sınır ayrı ayrı tanımlanıyor.

Tablo nasıl okunmalı? PFOA için 0,004’ten 4 ng/L’ye geçiş, sağlık açısından 1.000 kat daha yüksek düzeyin güvenli bulunduğu anlamına gelmiyor. 2024’te sağlık hedefi her iki madde için de sıfır olarak belirlendi. 4 ng/L ise laboratuvarların güvenilir ölçüm yapabilmesi ve mevcut arıtma olanakları dikkate alınarak, sıfır hedefine uygulanabilir en yakın yasal sınır olarak seçildi.

Dolayısıyla geçici sağlık tavsiyesi, sağlık hedefi ve yasal uygulama sınırı birbirinin yerine kullanılamaz. 2022’deki geçici toksisite değerlendirmesi de sonradan güncellendiği için bu değerler, tek bir sağlık sınırının zaman içindeki değişimi gibi okunmamalı.

EPA, 18 Mayıs 2026’da PFOA ve PFOS sınırlarını koruyan, belirli koşullarda başvuru yoluyla uyum süresinin 2029’dan 2031’e uzatılmasını öngören bir değişiklik önerisi duyurdu. Diğer bazı PFAS hükümlerini kaldırmaya yönelik ayrı bir öneri de yayımladı. Kurumun güncel açıklamasında bunlar öneri olarak yer alıyor.

Bu ayrımlar, 2022 çalışmasının ortaya koyduğu küresel yayılımı geçersiz kılmıyor. Yağmur örneklerinin hangi standardı aştığı söylenirken standardın tarihinin, kapsadığı maddenin ve hukuki niteliğinin de belirtilmesini gerektiriyor.

Avrupa Birliği’nde 2026’da ne değişti?

Avrupa Birliği’nde içme suyunda PFAS izleme ve sınır değerlere uyum yükümlülükleri 12 Ocak 2026’da uygulanmaya başladı. Avrupa Komisyonu, sınır aşımı halinde üye ülkelerin halkı bilgilendirmesini ve maruziyeti azaltacak önlemler almasını öngören çerçeveyi açıkladı.

Direktifteki iki parametre, “PFAS toplamı” için 0,50 mikrogram/litre ve listelenmiş 20 maddeyi kapsayan “PFAS maddeleri toplamı” için 0,10 mikrogram/litre. Bunlar sırasıyla 500 ve 100 nanogram/litreye karşılık geliyor. Üye ülkeler direktif çerçevesinde bu parametrelerden birini veya ikisini kullanabiliyor. Tek bir maddeye ait ABD sınırıyla bir grup maddenin toplamını kapsayan AB değerini doğrudan karşılaştırmak doğru olmaz.

PFAS sağlık açısından neden izleniyor?

ABD Zehirli Maddeler ve Hastalık Kayıt Ajansı (ATSDR), belirli PFAS maddelerine artan maruziyet ile kolesterol yükselmesi, bazı aşılara daha düşük antikor yanıtı ve karaciğer enzimlerinde değişiklikler arasında ilişkiler bildiriyor. PFOA için böbrek ve testis kanseriyle ilişkiler de değerlendiriliyor.

Ajansın sağlık değerlendirmesi, riskin maddenin türüyle birlikte doza, maruz kalma sıklığına, süresine ve kişinin özelliklerine bağlı olduğunu vurguluyor. PFAS geniş bir kimyasal ailesi; bir madde için bulunan etkiyi bütün aileye aynı şiddette aktarmamak gerekiyor.

Bir içme suyu sağlık değerinin aşılması da tek seferlik temasın mutlaka hastalık oluşturacağı anlamına gelmiyor. Bu değerler, uzun süreli maruziyeti değerlendirmek ve koruyucu önlemleri planlamak için kullanılıyor.

Türkiye’de PFAS ölçümü var mı?

Türkiye’ye ilişkin somut örneklerden biri, Burcu Ünlü Endirlik ve çalışma arkadaşlarının 2019’da Chemosphere’de yayımladığı araştırma. Ağustos 2017 ve Şubat 2018’de 33 ilden alınan 94 şebeke suyu örneği ile piyasadaki 26 farklı markanın ambalajlı su örneklerinde 10 PFAS maddesi incelendi.

Şebeke suyu örneklerinde incelenen maddelerin toplamı 0,08–11,27 ng/L aralığındaydı. PFOA için en yüksek ölçüm 2,37 ng/L, PFOS için 2,04 ng/L olarak bildirildi. Araştırmacılar, örnekleri o dönemdeki kılavuzlara göre genel olarak güvenli değerlendirirken düzenli izlemenin önemini vurguladı.

Bu sonuçlar 2026’daki Türkiye şebeke suyunun, belirli bir barajın veya bugün yağan yağmurun kalite haritası olarak kullanılamaz. Çalışma yağmur suyunu ölçmedi; örnekleme tarihleri de eski. Türkiye açısından buradan çıkan ihtiyaç, farklı su kaynaklarında güncel, dönemsel ve karşılaştırılabilir analizlerin yayımlanması.

Yağmur suyu hasadı yaparken neye dikkat edilmeli?

Yağmur suyunu bir depoda toplamak, onu içme suyu haline getirmiyor. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), suyun havadan, çatıdan, oluktan ve depolama malzemelerinden mikrop veya kimyasal alabileceğini belirtiyor. Berrak görünmesi, güvenli olduğunu göstermiyor.

İçme, yemek hazırlama ve diş fırçalama için güvenliği izlenen su kullanılmalı. Süs bitkilerinin sulanması gibi kullanımlarda kalite ihtiyacı farklı; sistem yine toplama yüzeyine, depolamaya ve kullanım biçimine göre değerlendirilmeli.

Çatı ve oluk bakımı, kapalı ve uygun bir depo, ilk kirli akışı ayıran düzenek ve içme suyu tesisatından fiziksel ayrım, toplama sisteminin önemli parçaları. İlk akışı ayırmak bazı kirleticilerin depoya girişini azaltabilir; bütün kimyasalları gideren bir arıtma işlemi sayılmaz.

Yeşil Haber’in binalarda yağmur suyu yönetimi ve sünger şehirler dosyalarında ele aldığı depolama, yeniden kullanım ve drenaj uygulamalarında da suyun kullanım amacı tasarımın başında belirlenmeli.

Kaynatmak veya filtre takmak PFAS sorununu çözer mi?

Virginia Sağlık Departmanının açıklamasına göre PFAS, suyu ısıtarak veya kaynatarak giderilemiyor. Mikrobiyolojik riskler için kullanılan bir yöntem, kimyasal kirleticiler için aynı sonucu vermeyebilir.

EPA; uygun granüler aktif karbon, iyon değiştirici reçine ve ters ozmoz sistemlerinin PFAS düzeylerini azaltabileceğini belirtiyor. Ancak her filtrenin PFAS gidermediğini de vurguluyor. Ürünün hangi maddeler için test edildiği ve bakım koşulları kontrol edilmeli. EPA, NSF/ANSI 53 veya NSF/ANSI 58 kapsamında özellikle PFAS azaltım iddiasının doğrulanmasını öneriyor; yalnızca standart numarasının bulunması yeterli değil.

Bir cihazın PFAS azaltım belgesi bulunması, bütün PFAS maddelerini her koşulda giderdiği veya yağmur suyunu tek başına içilebilir hale getirdiği anlamına gelmez. Arıtmanın başarısı, giriş suyunun özellikleri ve arıtma sonrasındaki analizlerle doğrulanmalı.

TFA için arıtma seçimi ayrıca değerlendirilmeli: Henne ve çalışma arkadaşlarının araştırması, aktif karbon ve ozonlamanın TFA giderimi için uygun olmadığını; iyon değişimi ve ters ozmozun kullanılabildiğini belirtiyor. PFOA veya PFOS azaltım belgesi, TFA gideriminin kanıtı sayılamaz.

Baraj doluluğu su kalitesi hakkında ne söyler?

Yağmuru toplamak, su tasarrufu ve kentlerde yüzey akışının yönetimi açısından değer taşıyor. Bu suyun hangi amaçla kullanılabileceğini belirlemek ise ayrı bir kalite değerlendirmesi gerektiriyor.

Barajlar için de benzer bir ayrım var: baraj doluluk oranı, depolanan suyun miktarını izlemeye yarar; kimyasal veya mikrobiyolojik kalite analizi sunmaz. Su yönetiminde doluluk verisine, kaynağın kalitesini ve arıtma performansını gösteren ölçümlerin eşlik etmesi gerekir.

Bu neyi göstermez?

Bu araştırmalar, Türkiye’de bugün yağan yağmurun veya belirli bir şehrin şebeke suyunun PFAS sınırını aştığını kanıtlamaz; bunun için yerel ve güncel analiz gerekir.

PFAS kirliliği, yağmur suyu hasadının bütünüyle terk edilmesi gerektiğini göstermez. Kullanım amacı, maruziyet ve gerekli arıtma birlikte değerlendirilmelidir.

Siz ne düşünüyorsunuz?

Evinizde ya da binanızda yağmur suyunu toplasaydınız, hangi işlerde kullanırdınız?

Kaynaklar

Cousins ve diğerleri, Outside the Safe Operating Space of a New Planetary Boundary for Per- and Polyfluoroalkyl Substances (PFAS), 2 Ağustos 2022.

Stockholm Üniversitesi, It’s raining PFAS: even in Antarctica and on the Tibetan plateau rainwater is unsafe to drink, 19 Ağustos 2022.

Sha ve diğerleri, Constraining global transport of perfluoroalkyl acids on sea spray aerosol using field measurements, 5 Nisan 2024.

Henne ve diğerleri, Trifluoroacetate (TFA) in precipitation and surface waters in Switzerland: trends, source attribution, and budget, 16 Aralık 2025.

EPA, Drinking Water Health Advisories for PFAS: Fact Sheet for Communities, Haziran 2022; tarihsel belge.

EPA, Historical PFOA and PFOS Health Effects Science Documents, güncelleme: 2 Ekim 2026.

EPA, Final PFAS National Primary Drinking Water Regulation, 10 Nisan 2024; değişiklik önerileri: 18 Mayıs 2026.

Avrupa Komisyonu, New EU-wide protections against PFAS in drinking water come into effect, 12 Ocak 2026.

Avrupa Komisyonu, Implementation of the Drinking Water Directive, erişim: 24 Ekim 2026.

ATSDR, How PFAS Impacts Your Health, 22 Temmuz 2025.

Ünlü Endirlik ve diğerleri, Assessment of perfluoroalkyl substances levels in tap and bottled water samples from Turkey, Kasım 2019.

CDC, Collecting Rainwater and Your Health: An Overview, 23 Temmuz 2024.

Virginia Sağlık Departmanı, Per- and Polyfluoroalkyl Substances (PFAS) in Drinking Water, erişim: 24 Ekim 2026.

EPA, Reducing PFAS in Your Drinking Water with a Home Filter, erişim: 24 Ekim 2026.

İlgili haberler

• Sünger şehirler: Kentler yağmur suyunu nasıl tutabilir?
• İstanbul’da 30 Eylül’e kadar sağanak beklentisi: Binalarda yağmur suyu nasıl yönetilmeli?
• Yağmur bahçesi nedir? Yağmur suyunu tutan bitkili alan
• AB ambalaj tüzüğü 2026’da uygulanıyor: Türk ihracatçısını neler bekliyor?
• Kaliforniya PFAS içeren yapışmaz tavaları yasaklıyor: Sağlık ve sürdürülebilirlik alarmı

 

View this post on Instagram

 

A post shared by Yeşil Haber (@yesilhabernet)