GCHA’nın 14 Ekim 2026 tarihli iklim ve sağlık karnesinde Türkiye 32 üzerinden 14 puan aldı; sağlıkla ilgili finansman ve izleme başlıkları puansız kaldı.
Hızlı bakış
- Türkiye toplam 14 puan alırken sağlıkla ilgili ekonomi ve finans ile izleme ve uygulama kategorilerinde puan alamadı.
- GCHA, 132 ülkeyi temsil eden 117 ulusal katkı beyanını sekiz kategoride ve toplam 32 puan üzerinden değerlendirdiğini belirtiyor.
- İncelenen planların yalnızca yüzde 28’inde sağlıkla bağlantılı izleme ve uygulama hedefleri bulunuyor.
- Kolombiya 29 puanla ilk sırada yer alırken ilk 20’deki ülkelerin 19’u düşük ve orta gelirli ülkelerden oluşuyor.
- Karne, ulusal katkı beyanlarının içeriğini değerlendiriyor; uygulama başarısını ölçmüyor ve sonuçları önceki karnelerle doğrudan karşılaştırılamıyor.
Küresel İklim ve Sağlık İttifakı’nın (GCHA) 2026 Sağlıklı Ulusal Katkı Beyanı Karnesi’ne ilişkin açıklamasına göre, Türkiye’nin ulusal iklim planı sağlık ve temiz hava entegrasyonunda 32 üzerinden 14 puan aldı. Türkiye karnesinde, iklim eyleminin beraberinde getirdiği sağlık kazanımları en yüksek puanı alırken ekonomi ve finans ile izleme ve uygulama kategorileri puansız kaldı. Çalışma, ülkelerdeki uygulamaların başarısını değil, ulusal katkı beyanlarının içeriğini değerlendiriyor.
Türkiye’nin iklim planında hangi sağlık başlıkları eksik kaldı?
Türkiye’nin özgün ülke karnesine göre sağlık etkileri kategorisi dört üzerinden iki, hava kirliliği üç, sağlık sektörü eylemleri iki puan aldı. İklim eyleminin sağlık eş faydaları, yani emisyon azaltımı ve uyum politikalarının beraberinde getirdiği sağlık kazanımları, dört üzerinden dört puanla en güçlü başlık oldu.
Adil geçiş kategorisinde iki, entegre yönetişimde bir puan alan Türkiye, ekonomi ve finans ile izleme ve uygulama kategorilerinde puan alamadı. Bu iki sıfır, incelenen ulusal katkı beyanının sağlıkla ilgili finansman ve izleme ölçütlerini karşılamadığını gösteriyor; Türkiye’de bu alanlarda hiçbir bütçe, politika veya faaliyet bulunmadığı anlamına gelmiyor.
Türkiye’nin sekiz kategorideki sağlık puanları
| Değerlendirme kategorisi | Alınan puan | En yüksek puan |
|---|---|---|
| Sağlık etkileri | 2 | 4 |
| Hava kirliliği | 3 | 4 |
| Sağlık sektörü eylemleri | 2 | 4 |
| Sağlık eş faydaları | 4 | 4 |
| Adil geçiş | 2 | 4 |
| Entegre yönetişim | 1 | 4 |
| Ekonomi ve finans | 0 | 4 |
| İzleme ve uygulama | 0 | 4 |
| Toplam | 14 | 32 |
Puanlar, incelenen ulusal katkı beyanındaki sağlık ve temiz hava içeriğine ilişkindir. Kaynak: GCHA, Türkiye ülke karnesi, Ekim 2026.
GCHA’nın karşılaştırmasında Kanada 16, Güney Afrika 13 ve Avrupa Birliği 12 puan aldı. Kurum, Türkiye’nin de aralarında bulunduğu bu örneklerde sağlık konusuna ayrılan yerin yeterince iddialı emisyon azaltım hedefleriyle desteklenmediğini belirtiyor. Sağlığın iklim planına dahil edilmesi ile planın sağlığı koruyacak emisyon azaltım düzeyine ulaşması bu nedenle ayrı değerlendiriliyor.
Enerji politikaları sağlık puanıyla neden birlikte okunmalı?
Yeşil Haber’in Türkiye’nin 2035 iklim hedefi ve kömür politikası incelemesinde ele alındığı gibi, ulusal katkı beyanında yenilenebilir üretim ve elektrifikasyon öne çıkarken kömür için bir azaltım takvimi veya kapasite sınırı bulunmuyor. GCHA’nın değerlendirmesi de sağlık vurgusunun emisyon azaltım hedeflerinden bağımsız okunmaması gerektiğini gösteriyor.
Karne hangi belgeleri ve ölçütleri değerlendiriyor?
GCHA, 2026 değerlendirmesinde 132 ülkeyi temsil eden 117 ulusal katkı beyanını incelediğini belirtiyor. Araştırma, 1 Ağustos 2026’ya kadar sunulmuş, 2024 veya sonrasında teslim edilmiş ve hedef dönemi 2035 ya da sonrasına uzanan belgeleri kapsıyor.
Her belge sekiz kategoride, kategori başına en fazla dört puan üzerinden değerlendirildi. Sağlık etkileri, hava kirliliği, sağlık sektörü eylemleri, sağlık eş faydaları, adil geçiş, entegre yönetişim, ekonomi ve finans ile izleme ve uygulama başlıkları toplam 32 puanlık çerçeveyi oluşturuyor.
Sağlık puanları ayrıca hava kirliliğine atfedilen ölüm oranları ve değerlendirmesi mevcut olan ülkeler için Climate Action Tracker’ın iklim hedefi sınıflamalarıyla karşılaştırıldı. Bu göstergeler sağlık puanına eklenmiyor; belgenin kapsamı, emisyon azaltım hedefleri ve sağlık yükü arasındaki ilişkiyi incelemek için kullanılıyor.
Küresel ölçekte sağlık hedefleri finansman ve izlemeye dönüşüyor mu?
Healthy NDCs Scorecard 2026 raporuna göre, incelenen planların yüzde 79’u sağlık etkilerini, yüzde 94’ü hava kirliliğini ele alıyor. Sağlık sektöründeki eylemlere yer verenlerin oranı yüzde 80, diğer sektörlerdeki sağlık kazanımlarını tanıyanların oranı yüzde 82. Buna karşılık sağlıkla bağlantılı izleme ve uygulama hedefleri planların yalnızca yüzde 28’inde bulunuyor.
Ekonomi ve finansla ilgili maliyet, bütçe veya yatırım getirisi ifadeleri planların yüzde 43’ünde yer alıyor. Ancak yalnızca dokuz belge sağlık etkilerinin maliyetini açıkça ele alıyor. Sağlık eylemlerinin yatırım getirisini sayısallaştıran iki ülke Nijerya ve Doğu Timor. İlgili ülkenin sağlık bakanlığının plan hazırlığına katıldığını açıkça belirten belge sayısı ise 17.
Rapor; sağlık, enerji, ulaşım, tarım, şehircilik ve maliye kurumlarının birlikte çalışmasını öneriyor. Uygulama maliyetlerinin ve beklenen sağlık kazanımlarının hesaplanması, ulusal bütçe tahsislerini ve uluslararası finansman taleplerini destekleyebilecek araçlar arasında gösteriliyor.
Hangi ülkeler sağlık entegrasyonunda öne çıktı?
Kolombiya 29 puanla ilk sırada yer alırken Nijerya 25, Kamboçya 24 puan aldı. Paraguay ve Doğu Timor 22’şer puanla ilk beşi tamamladı. İlk 20’deki ülkelerin 19’u düşük ve orta gelirli ülkelerden oluşuyor. Japonya, Hindistan ve Yeni Zelanda ise ikişer puanla en düşük puan alan ülkeler arasında bulunuyor.
Yüksek emisyonlu ekonomilerden Güney Kore dört, Rusya altı, Brezilya yedi; Avustralya, Çin ve Birleşik Krallık dokuzar puan aldı. GCHA, sağlık konusunun planda ne kadar ayrıntılı işlendiği kadar, bu planın emisyonları ne ölçüde azaltmayı hedeflediğinin de belirleyici olduğunu vurguluyor.
GCHA puan grafiğinde ilk 10 satır ve Türkiye
| Grafikteki sıra | Ülke | Puan / 32 |
|---|---|---|
| 1 | Kolombiya | 29 |
| 2 | Nijerya | 25 |
| 3 | Kamboçya | 24 |
| 4 | Paraguay | 22 |
| 5 | Doğu Timor | 22 |
| 6 | Fas | 21 |
| 7 | Moldova | 21 |
| 8 | Sierra Leone | 21 |
| 9 | Surinam | 21 |
| 10 | Ermenistan | 19 |
| 47 | Türkiye | 14 |
Tablo, GCHA’nın puan grafiğindeki ilk 10 satırı ve Türkiye’yi gösterir. Eşit puanlı ülkeler arasındaki satır sırası, performans farkı anlamına gelmez. Türkiye; Kamerun, Esvatini, Libya ve Mauritius ile aynı puandadır. Ermenistan’ın 19 puanı da başka ülkelerle eşittir. Kaynak: GCHA, Healthy NDCs Scorecard 2026 ülke puanları grafiği.
Türkiye için sağlık kazanımlarını ölçmek neden önemli?
Planların yüzde 43’ü daha iyi hava kalitesini iklim eyleminin eş faydası olarak açıkça tanımlıyor. Elektrik üretimi ve ulaşım, bu bağlantının en sık kurulduğu sektörler. Buna karşılık yalnızca Kamboçya, Şili, Kolombiya, Kosta Rika ve Paraguay siyah karbonu azaltmaya yönelik hedefler içeriyor.
Türkiye açısından bu yaklaşım, enerji dönüşümünün yalnızca karbon hesabıyla değil, hava kalitesi ve sağlık göstergeleriyle de izlenmesini gündeme getiriyor. COP31’in 2035 uygulama gündeminde temiz enerji ve elektrifikasyonun yanı sıra dayanıklı sağlık sistemlerinin bulunması, bu başlıkların birlikte ele alınabileceği bir çerçeve sunuyor. Ancak gündemde yer almaları, finansmanın sağlandığı veya uygulamanın tamamlandığı anlamına gelmiyor.
Bu karne neyi göstermez?
Çalışma uygulamayı değil, ulusal katkı beyanlarının içeriğini değerlendiriyor. Yüksek puan; emisyonların azaldığını, hava kalitesinin iyileştiğini veya sağlık hedeflerinin gerçekleştiğini kanıtlamıyor. Ulusal katkı beyanı dışında kalan sağlık ve uyum politikaları da değerlendirmeye alınmıyor.
Ayrıca 2026 sürümünde kategori sayısı ve puanlama sistemi değiştiği için sonuçlar önceki karnelerle doğrudan karşılaştırılamıyor. Türkiye’nin 14 puanı, ülkenin genel sağlık sistemi veya bütün iklim politikaları hakkında tek başına bir başarı sıralaması olarak okunmamalı.
Siz ne düşünüyorsunuz?
Sizce Türkiye’nin iklim planında hangi sağlık kazanımları somut hedeflerle izlenmeli?
Kaynaklar
Global Climate and Health Alliance, Healthy NDCs Scorecard 2026 raporu, Ekim 2026.
Global Climate and Health Alliance, Türkiye ülke karnesi, Healthy NDC Scorecard 2026, Ekim 2026.
Global Climate and Health Alliance, Healthy NDCs Scorecard 2026 ülke puanları grafiği, Ekim 2026.
Global Climate and Health Alliance, Healthy NDC Scorecard 2026 basın açıklaması, 14 Ekim 2026.
İlgili haberler
- COP31 öncesinde Türkiye ve kömür: Söylem, iklim hedefi ve elektrik sistemi ne gösteriyor
- COP31’in 2035 ajandası: Elektrikte yüzde 35, binalarda enerji yoğunluğunda yüzde 25 düşüş
- 81 il için iklim eylem takvimi başladı: Belediyeler 2027 sonuna kadar ne hazırlayacak?
